Stanisław Staszic (1755-1826)
„Talent jest jak kawałek szlachetnego, ale surowego metalu: dopiero pilna praca go obrobi i wartość mu wielką nada”.
Przyszedł na świat w listopadzie 1755 roku. Był mieszczaninem, synem burmistrza Piły. Nauki pobierał w Poznaniu, w Kolegium Lubrańskiego, które słynęło wówczas z wysokiego poziomu nauczania. W 1776 roku wstąpił do seminarium duchownego. Trzy lata później, uzyskawszy święcenia kapłańskie, wyjechał na studia zagraniczne. W Paryżu poświęcił się naukom fizycznym i przyrodniczym, poznając głośnego wówczas filozofa Buffona, autora wielotomowej „Historii naturalnej” i świeżo wydanych „Epok natury” przedstawiających ewolucyjny tok dziejów świata.
Po powrocie do kraju Staszic został wychowawcą synów Andrzeja Zamoyskiego. O ile pobyt w Paryżu ukształtował naukowe zainteresowania Staszica, to znajomość z Zamoyskim uczuliła go na kwestie polityczne. Zamoyski był bowiem postacią znaczącą. W czasie bezkrólewia po śmierci Augusta III zwolennik Poniatowskiego, został po jego elekcji mianowany kanclerzem wielkim koronnym. Zrzekł się demonstracyjnie tego urzędu w roku 1767, po brutalnej ingerencji Rosji w wewnętrzne sprawy Polski i porwaniu trzech opozycyjnych senatorów. Mimo to nie odsunął się od działalności politycznej, przygotowując z gronem współpracowników projekt kodeksu praw. Miał więc Staszic możliwość obcowania z politykiem wybitnym i człowiekiem prawym; miał też dostęp do jego bogatej biblioteki, zawierającej europejskie dzieła z zakresu prawa, ekonomiki, polityki, edukacji.
Po trzecim rozbiorze Polski w 1795 r. Staszic zajął się badaniami geograficznymi i geologicznymi które kontynuował w początkach następnego stulecia, odbył m.in. wyprawę geologiczną w Tatry. Natomiast w okresie Sejmu Czteroletniego 1788-1792 był zwolennikiem Stronnictwa Patriotycznego pod przewodnictwem Hugo Kołłątaja
W roku 1800 został członkiem utworzonego wtedy Towarzystwa Przyjaciół Nauk, później zaś jego prezesem; sfinansował budowę siedziby Towarzystwa (tzw.
Pałac Staszica), był inicjatorem postawienia przed Pałacem pomnika Mikołaja Kopernika. Ponadto organizował szkolnictwo zawodowe, górnictwo i hutnictwo, założył Towarzystwo Rolnicze w Hrubieszowie, a chłopom w swych dobrach nadał ziemię na własność.
Bogaty jest dorobek pisarski Stanisława Staszica, oprócz rozpraw politycznych i społecznych „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskieg”, „Przestrogi dla Polski”, są prace naukowe z dziedziny geografii, geologii i statystyki, między innymi dzieło „O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski”.
Stanisław Staszic zmarł 20 stycznia 1826 w Warszawie, a jego pogrzeb stał się wielką manifestacją narodową.
Dla Stanisława Staszica nadrzędnymi wartościami były: praca, nauka i troska o dobro kraju. O roli pracowitości mówił w następujący sposób:
„Pierwszym obowiązkiem człowieka jest pracować”
„Tylko przez pracę staje się obywatelem użytecznym”
